2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Araştırmalar, sosyal açıdan daha bağlı bireylerde beyin hacminin daha fazla, bilişsel gerilemenin daha yavaş ve demans riskinin %25–40 daha düşük olduğunu gösteriyor. Yalnızlık ise kortizol ve iltihap düzeylerinde artışla ilişkilidir. Haftada en az 3 sosyal buluşma, gönüllü faaliyetler, arkadaşlarla oyun ve küçük günlük sohbetler beyni genç tutmaya yardımcı olabilir.
Periferik sinir blokajında baş, boyun ve yüzdeki yüzeyel sinirlere lokal anestezik (bazen steroidle birlikte) verilerek ağrı iletimi geçici olarak durdurulur. Kronik migren, küme baş ağrısı, oksipital ve trigeminal nevralji gibi durumlarda kullanılır. İlaçlardan fayda görmeyen, yan etki yaşayan veya gebe hastalar için uygun olabilir; doğru hasta seçildiğinde etkilidir, ancak sihirli değnek değildir.
Yaşla birlikte prefrontal korteks, amigdala ve insula gibi sosyal devrelerde hacim kaybı, bağlantı zayıflığı ve dopamin azalması görülebilir; bu durum empati, dürtü kontrolü ve duygusal tepkileri etkiler. Kişilik değişimi bazen frontotemporal demans, Alzheimer, depresyon veya inme gibi hastalıkların işareti olabilir. Belirgin değişimlerde nörolojik değerlendirme, aile eğitimi ve psikososyal destek önerilir.
Ayna nöronlar, başkasının hareketini veya duygusunu gözlemlediğimizde kendi beynimizde aynı sinyali üreten ve empatinin temelini oluşturan hücrelerdir. Frontotemporal demans, otizm, şizofreni, ileri evre Parkinson ve Alzheimer, travmatik beyin hasarı ve inmede bu sistem sessizleşebilir. Plastisite sayesinde mimik takibi, empati eğitimi ve sanat terapileri bazı işlevlerin geri kazanılmasına yardımcı olabilir.
Sosyal kognisyon; empati, sosyal kurallara uyum, yüz ifadesi ve ironiyi okuma gibi becerileri yöneten beyin kapasitesidir. Prefrontal korteks, amigdala ve ayna nöron sistemi etkilendiğinde kişi kaba, bencil veya umursamaz görünebilir. Frontotemporal demans en tipik örnektir; Alzheimer, Parkinson ve beyin hasarında da görülebilir. Nörolojik değerlendirme, aile eğitimi ve destek grupları önemlidir.
Allodini, hafif dokunma gibi normalde ağrı yapmayan bir uyaranın ağrılı algılanmasıdır; hiperaljezi ise ağrılı bir uyaranın çok daha şiddetli hissedilmesidir. Her ikisi de ağrı yollarının tekrar tekrar uyarılmasıyla gelişen merkezi duyarlılıkla ilişkilidir ve migren, fibromiyalji, nöropatik ağrı ve MS gibi durumlarda görülür. Tedavide ilaçlar, nöromodülasyon, fizik tedavi ve multidisipliner yaklaşım kullanılır.
Nöropatik ağrı, beyin, omurilik ya da periferik sinirlerdeki hasar veya bozuk işleyişten kaynaklanır; diyabetik ayak yanması, zona sonrası ağrı ve felç sonrası ağrı örnekleridir. MR normal çıkabildiği için bu ağrılar sıkça “sahipsiz” kalır. Klasik ağrı kesicilere genellikle yanıt vermez; sinir aktivitesini düzenleyen ilaçlar, topikal ajanlar, sinir blokları, nöromodülasyon ve bilişsel-davranışçı terapi kişiye özel planlanır.
Beyin dokusunda ağrı algılayıcıları yoktur; baş ağrısı çoğunlukla beyni çevreleyen zarlar, damarlar, sinirler ve kaslardan kaynaklanır. Ancak beyin, santral sensitizasyon denen durumda ağrı sinyallerini büyütebilir; stres, uykusuzluk, tekrarlayan ağrılar ve genetik yatkınlık bu duyarlılığı artırır. Stres yönetimi, düzenli uyku, hareket ve uzman desteğiyle beyin duyarlılığı değiştirilebilir.
Sık migren atağı yaşayanlarda beyin hacminde küçülme, beyaz cevher lezyonları ve dikkat-hafıza sorunları bildirilmiştir. Migrenin tek başına demansa yol açtığı söylenemez; ancak kronik ve tedavi edilmeyen, auralı ya da damar risk faktörleriyle birlikte seyreden migrende demans riski artabilir. Önleyici tedavi, erken atak tedavisi, uyku, hareket ve damar sağlığına dikkat beyni korumaya yardımcı olur.
Kafein, adenozin reseptörlerini engelleyerek uyanıklığı artırır; az miktarda alındığında migren ataklarının erken döneminde ağrıyı hafifletebilir. Ancak günlük 200–300 mg üzeri düzenli tüketim bağımlılığa ve kesildiğinde yoksunluk baş ağrısına yol açabilir. Migren hastalarında günlük kafeinin 100–150 mg ile sınırlandırılması, kafeinin günün erken saatlerinde alınması ve uyku öncesi 6 saatte tüketilmemesi önerilir.
Yaşla birlikte beyin hücrelerinin enerji santralleri olan mitokondriler yavaşlar; enerji azaldıkça bilgi iletimi bozulur, oksidatif stres artar ve hücreler kendini onaramaz hale gelir. Bu durum Alzheimer’a zemin hazırlayan faktörlerden biridir. Sağlıklı yağlar ve antioksidanlarla beslenme, aerobik egzersiz, uyku düzeni ve stres yönetimi mitokondriyi destekler; destekleyici serumlar ancak uzman kontrolünde kullanılmalıdır.
Yüksek duyarlılık, gürültü, kalabalık ve başkalarının duyguları gibi uyaranlara daha yoğun tepki verme halidir; hastalık değil, nörobiyolojik bir farklılıktır. Genetik yatkınlık ve çocukluk deneyimleri rol oynayabilir. Dijital çağın yoğun uyaranları bu kişilerde stres, kaygı, migren ve uyku sorunlarını artırabilir. Mindfulness, doğayla temas, sınır koyma ve yaratıcı ifade duyarlılığı yönetmeye yardımcı olur.