2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Adet öncesinde östrojenin aniden düşmesi serotonin ve damar dengesini bozarak ağrı eşiğini düşürür ve baş ağrısını tetikler. Her ay tekrarlanan bu ağrılar beynin ağrıyı “öğrenmesine” ve migren gelişimine zemin hazırlayabilir. Düzenli uyku, dengeli beslenme, kafein ve şekeri azaltmak, ağrıya erken müdahale etmek, egzersiz ve stres yönetimi beyni bu döngüden korumaya yardımcı olur.
Yaş ilerledikçe beyinde ağrıyı filtreleyen devreler yavaşlar ve GABA, serotonin gibi baskılayıcı maddeler azalır; bu nedenle bazı yaşlılarda küçük uyarılar bile daha çok ağrıtabilir. Kronik ağrılar beynin ağrı devrelerini de yeniden yazabilir. Ancak plastisite ömür boyu sürer; hareket, yeni hobiler, sosyal temas ve mindfulness beynin ağrıyı farklı yorumlamayı öğrenmesine yardımcı olabilir.
Kulak içi kablosuz kulaklıkların uzun süreli kullanımı kulak kanalındaki basıncı değiştirebilir ve trigeminal sinir dallarını uyararak bazı kişilerde baş ağrısı, yüz ağrısı, kulak dolgunluğu veya migren tetiklenmesine yol açabilir. Yüksek ses de beynin duyusal filtreleme sistemini yorar. 45 dakikada bir mola vermek, sesi %60’ın altında tutmak ve uyurken kulaklık takmamak önerilir.
Fibromiyaljiye eşlik eden bilişsel sis (fibro-fog), odaklanma güçlüğü, kısa süreli hafıza zayıflığı ve kelime bulmada zorlanmayla seyreder. Beyinde ağrı ve dikkat merkezlerinin aynı anda aşırı çalışması, sinyal filtrelemesinin bozulması ve derin uykunun azalması bu tabloya katkıda bulunur. Uyku düzeni, hafif egzersiz, beslenme, farkındalık çalışmaları ve ağrı yönetimi sisi hafifletmeye yardımcı olabilir.
Migren atağı sırasında nöronlar aşırı uyarılır, serotonin düşer ve beynin enerji depoları azalır; ağrı bittikten sonra beyin bir süre dengesini yeniden kurar. Postdrom adı verilen bu dönem genellikle 4 saat ile 2 gün sürer ve yorgunluk, ışık-ses duyarlılığı ve konsantrasyon güçlüğüyle geçebilir. Ölçülü uyku, bol sıvı, hafif hareket ve dikkatli kafein kullanımı toparlanmayı destekler.
Kronik ağrıda beyin “tehlike geçti” mesajını alamaz ve ağrı devreleri sürekli açık kalır; bu durum nöronlarda enerji kaybına, gri maddede azalmaya ve bilişsel ile duygusal yorgunluğa yol açabilir. Ağrı, uykusuzluk, yorgunluk ve kaygı birbirini besleyen bir döngü oluşturur. Düzenli uyku, yavaş tempolu hareket, nefes ve farkındalık çalışmaları, sosyal temas ve profesyonel destek beynin toparlanmasına yardımcı olur.
Yaş ilerledikçe uzun ekran süresi beynin dopamin sistemini sürekli uyararak dikkat süresini kısaltabilir ve bellek devrelerini pasifleştirebilir. Araştırmalar, günde 3 saatten fazla televizyon izleyen orta ve ileri yaştakilerde hafıza ve dil akıcılığının daha hızlı düştüğünü gösteriyor. Ekran süresini günde 2 saatle sınırlamak, yatmadan 1 saat önce ekranı kapatmak ve gerçek sohbetleri tercih etmek önerilir.
Zona, suçiçeği virüsünün yıllar sonra yeniden canlanmasıyla ortaya çıkar ve sinir sisteminde iltihap oluşturabilir. Bazı geniş araştırmalarda zona aşısı yaptıranlarda demans ve Alzheimer gelişme oranının yaklaşık %20 daha düşük olduğu bildirildi. Aşının Alzheimer’ı önlediği söylenemez, ancak riski azaltabileceğine dair güçlü ipuçları var; 50 yaş üzerinde iki doz halinde önerilir.
Grip, vücutta yaygın iltihap ve enerji kaybı yaratarak hastalık sonrası beyin sisi ve unutkanlığa yol açabilir. Grip aşısı hastalığın daha hafif geçmesini sağlar, iltihap yükünü ve grip sonrası pıhtılaşma riskini azaltabilir. Büyük çalışmalarda aşılı kişilerde inme ve demans olasılığı daha düşük bulunmuştur; ancak bu tek başına mucizevi bir koruma anlamına gelmez.
Sonbaharda gün ışığının azalması, daha az hareket ve değişen uyku-beslenme düzeni nöronların enerji üretimini zorlayabilir; dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve zihinsel yorgunluk sıklaşabilir. Sabah 20–30 dakika açık havada yürümek, mitokondrileri destekleyen besinler, derin nefes egzersizleri, ani şeker yükselmelerinden kaçınmak ve en az 7 saat uyku nöron enerjisini desteklemeye yardımcı olur.
Grip ilaçlarının çoğu ateş düşürücü, ağrı kesici, burun açıcı, öksürük kesici ve antihistaminik gibi birden fazla etken madde içerir. Orta yaş ve sonrasında bu karışımlar unutkanlık, sersemlik, düşme ve uyku bozukluğuna yol açabilir; burun açıcılar tansiyonu yükseltebilir. Bol sıvı, dinlenme, sade parasetamol ve ilaç almadan önce eczacı veya hekime danışmak daha güvenli bir yaklaşımdır.
Alzheimer’da kan, beyin omurilik sıvısı ve görüntüleme biyobelirteçleri, riskli kişileri belirtiler başlamadan tanımayı mümkün kılıyor. Lecanemab ve donanemab gibi amiloid hedefli antikorlar erken evrede ilerlemeyi yavaşlatabilir; tau hedefli tedaviler araştırılıyor. tDCS ve derin beyin stimülasyonu gibi nöromodülasyon yöntemleri ile Akdeniz diyeti, egzersiz ve uyku gibi yaşam tarzı müdahaleleri tedaviyi tamamlıyor.