2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Unutkanlık stres, uyku bozuklukları, B12 eksikliği, depresyon veya tiroit hastalıklarına bağlı olabilir ve nedene yönelik tedaviyle düzelebilir. Demansta ise unutkanlığa yargılamada bozulma, zaman-mekân karışıklığı ve kişilik değişiklikleri eşlik eder ve günlük yaşam etkilenir. Erken tanı, ilerlemeyi yavaşlatan tedavilerin zamanında başlanmasını ve ailenin geleceği planlamasını sağlar.
Bruksizm, çoğunlukla uykuda farkında olmadan diş sıkma ya da gıcırdatmadır; stres, kapanış bozuklukları, reflü ve bazı ilaçlar neden olabilir. Diş sıkma çene eklemini ve şakak kaslarını zorlayarak trigeminal siniri uyarır ve özellikle sabahları başlayan, baskı şeklinde baş ağrısına yol açabilir. Gece plağı, stres yönetimi, fizyoterapi ve gerektiğinde botulinum toksin seçenekler arasındadır.
Hafif-orta tempolu düzenli egzersiz endorfin salınımını artırır, kortizolü düşürür, uyku düzenini ve duygusal iyilik halini destekleyerek migren sıklığını ve şiddetini azaltabilir. Ancak ani başlanan, aç karna, susuz, sıcak ortamda veya çok yoğun yapılan egzersiz migreni tetikleyebilir. Tempolu yürüyüş, yüzme, yoga-pilates ve hafif tempolu bisiklet migrenliler için uygun seçeneklerdir.
Okul çağındaki her 10 çocuktan 1’i, ergenlerde her 5 çocuktan 1’i migren veya gerilim tipi baş ağrısı yaşar. Haftada birden fazla tekrarlayan, giderek şiddetlenen, uykudan uyandıran, sabah kusmayla başlayan ya da görme bozukluğu, dengesizlik, ateş ve ense sertliği gibi bulguların eşlik ettiği ağrılarda nöroloğa başvurulmalıdır. Ağrı günlüğü, düzenli uyku ve ekran süresini azaltmak önerilir.
Sıcak havada terlemeyle su ve tuz kaybı, parlak güneş ışığı, bozulan uyku, tansiyon düşüklüğü ve yoğun kokular baş ağrısını, özellikle migreni tetikleyebilir. Güneş çarpması ise ateş, bayılma ve nabız artışıyla seyreden acil bir durumdur. Günde 2–2,5 litre su içmek, güneş gözlüğü ve şapka kullanmak, öğle saatlerinde dışarı çıkmamak ve kahve-alkolü sınırlamak önerilir.
Migren genellikle şakak, alın veya göz çevresinde başlayan, zonklayıcı, bulantı ve ışık-ses hassasiyetiyle seyreden, 4–72 saat süren bir ağrıdır. Boyun kaynaklı (servikojenik) baş ağrısı ise enseden yukarı yayılır, künt veya sıkıştırıcıdır ve baş hareketiyle artar. İkisi birlikte de görülebilir. Ayda 4’ten fazla ağrı ya da kol uyuşması gibi belirtiler varsa uzmana başvurulmalıdır.
Kahvedeki kafein, adenozin reseptörlerini bloke eder ve beyin damarlarını daraltır; bu etki migrenin başlangıcında ve gerilim tipi baş ağrısında bazı kişilerde ağrıyı hafifletebilir. Ancak günlük 200–300 mg’ı aşan tüketim, kafein yoksunluğu, geç saatte veya aç karnına içmek baş ağrısını tetikleyebilir. Günde 1–2 fincan Türk kahvesi ya da 1 filtre kahve çoğu kişi için güvenli sınırdadır.
Beyin düzeni sever; hafta sonu uyku, kafein, öğün saatleri ve stres düzeyi aniden değiştiğinde migren atağı tetiklenebilir. Fazla uyumak, sabah kahvesini atlamak, yoğun haftanın ardından stresin birden düşmesi, geciken kahvaltı ve gürültülü-kalabalık ortamlar başlıca nedenlerdir. Uyanma saatini en fazla 1 saat kaydırmak, kahve saatini sabit tutmak ve aç kalmamak korunmaya yardımcı olur.
Uzun süre ekrana bakmak göz kaslarını yorarak gözde yanma, kuruluk ve alın-şakakta hafif-orta baş ağrısıyla seyreden dijital göz yorgunluğuna yol açar; bu ağrı ara verince kısa sürede geçer. Migrenlilerde ise ekran ışığı ve parlaklık, bulantı ve ışık-ses hassasiyetiyle 4–72 saat süren atakları tetikleyebilir. 20-20-20 kuralı, parlaklık ayarı ve düzenli molalar önerilir.
Kadınlar baş ağrısını erkeklere göre 2–3 kat daha sık yaşar; bunun başlıca nedeni östrojenin serotonin, damar genişlemesi ve ağrı eşiği üzerindeki etkileridir. Menstrüel migren reglin 2 gün öncesi ile ilk 3 günü arasında görülür. Gebeliğin 2. ve 3. trimesterinde ataklar çoğunlukla azalır; menopozda ise baş ağrıları değişebilir. Tedavi her dönem için ayrı ve hekimle planlanmalıdır.
Sabah baş ağrılarının çoğu gece uykusunda ortaya çıkan sorunlarla ilişkilidir: diş gıcırdatma, uyku apnesi, bölünmüş uyku, gece kan şekeri düşmesi veya sabaha karşı tansiyon yükselmesi, uyku öncesi alınan ilaç ya da alkol ve yatmadan önce ekran kullanımı. Beyin tümörü nadir bir nedendir; ancak giderek şiddetlenen ağrı, kusma veya nörolojik belirtiler varsa nöroloğa başvurulmalıdır.
Yapay zekâ, aşırı kolaylık ve sürekli ekran maruziyetiyle zihinsel tembellik ve dikkat süresinde kısalmaya yol açabilir; ancak kişiye özel beyin egzersizleri, uyku-aktivite takibi ve erken Alzheimer belirtilerini fark etme gibi alanlarda beyin sağlığını destekleyebilir. Araştırmalar sonucun kullanım biçimine bağlı olduğunu gösteriyor: pasif kullanım risk, bilinçli kullanım fırsattır.