2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Uyku, öğrenilen bilgileri saklamanın yanı sıra “engram-to-be” denilen hücreleri organize ederek gelecekteki öğrenmelere de altyapı hazırlar. Kronik stres, depresyon, sürekli ağrı ve sosyal izolasyon bu ağı zayıflatabilir. Kronik ağrılı bireylerde hipokampus ve prefrontal alanlarda gri madde kaybı görülür; uyku kalitesi, psikolojik destek, sosyal temas ve multidisipliner yaklaşım önerilir.
Uyku, hipokampus ile korteks arasındaki etkileşim sayesinde öğrenilen bilgiyi uzun süreli belleğe aktarır. Yeni bir araştırma, uyku sırasında “engram-to-be” adı verilen nöron kümelerinin de devreye girerek gelecekteki öğrenmelere hazırlık yaptığını gösterdi. Bu nedenle uyku kalitesi hem hatırlama hem öğrenme için belirleyicidir; düzenli uyku saatleri ve kafein-ekran gibi bozucu etkenlere dikkat önerilir.
MR çalışmaları, fibromiyalji hastalarında insula, amigdala, hipokampus, pallidum ve prefrontal korteks gibi ağrı ve duygu işleme bölgelerinde gri madde hacminde azalma olduğunu gösteriyor; pallidumdaki azalma ağrıya sürekli kafa yorma ve çaresizlikle ilişkili. Belirtiler görünmez olduğu için hastalar sıkça anlaşılmaz. Bilişsel davranışçı terapi, mindfulness, sosyal destek ve düzenli egzersiz önerilir.
Arizona Üniversitesi’ndeki bir klinik denemede fibromiyalji hastalarına her gün 1–2 saat yeşil LED ışık uygulanmış ve ortalama ağrı puanı 8.4’ten 4.9’a gerilemiştir. Başka bir çalışmada yeşil filtreli gözlükler ağrıyla ilişkili kaygıyı azaltmıştır. Yan etki riski düşük, ilaç dışı destekleyici bir yöntem olabilir; onaylı ürün kullanılmalı ve ilaç azaltımı hekim gözetiminde değerlendirilmelidir.
Araştırmalar, ağız sağlığı kötü olan kadınlarda vücut ağrısının %60, migrenin %49 daha fazla görüldüğünü ve bazı ağız bakterilerinin fibromiyalji hastalarında daha fazla bulunduğunu gösteriyor. Ağız kaynaklı inflamasyon, çene sıkma ve diş gıcırdatma, migren ve fibromiyaljiyle birbirini tetikleyen bir döngü oluşturabilir. Ağız hijyeni, koruyucu plak ve diş hekimi, nörolog, fizyoterapist ve psikoloğun birlikte çalışması önerilir.
Amigdala, ağrı sinyaline “acı, sıkıntı, endişe” gibi duygusal anlamlar kazandıran bölgedir. Yeni araştırmalar, amigdalada ağrının rahatsızlık veren yönünü azaltan ama dokunma ve sıcaklık algısını değiştirmeyen özel nöronlar buldu. Bu nöronları hedefleyen ve bağımlılık riski taşımadığı düşünülen moleküller hayvan modellerinde umut verici sonuçlar verdi; psikolojik destek ve meditasyon da duygusal yükü hafifletir.
Terpenler, bitkilere koku ve aroma veren bileşiklerdir; cannabis bitkisindeki geraniol ve linalool gibi bazı terpenler hayvan çalışmalarında ameliyat sonrası ağrı ve fibromiyalji modellerinde etkili bulunmuştur. Ancak bu etkilerin çoğu hayvan çalışmalarına dayanır, insanlarda uzun vadeli etkileri net değildir ve bağımlılık riski tamamen dışlanmamıştır. Bu tür ürünler ancak doktor gözetiminde düşünülmelidir.
Fibromiyalji; yaygın ağrı, uykusuzluk, yorgunluk ve dikkat dağınıklığıyla seyreden, kadınlarda 8–10 kat daha sık görülen bir hastalıktır. FDA, Ağustos 2025’te yaklaşık 15 yıl aradan sonra fibromiyalji için yeni bir ilacı, gece dil altına konan siklobenzaprin formu Tonmya’yı onayladı. İlaç ülkemize gelene kadar egzersiz, uyku hijyeni, bilişsel davranışçı terapi ve mevcut ilaçlar seçenek olmaya devam ediyor.
Omega-3 yağ asitleri iltihabı azaltarak sinir hücrelerini koruyabilir ve hafif bilişsel bozuklukta hafızayı destekleyebilir; kurkumin antioksidan ve anti-inflamatuar etki gösterir ama zor emilir. E vitamini, B12, folat, resveratrol ve koenzim Q10 da destek olarak araştırılmaktadır. Bu takviyeler tek başına demansı önlemez veya tedavi etmez; doz ve etkileşimler nedeniyle hekim kontrolünde kullanılmalıdır.
Beyin yaş alsa da yenilenme ve öğrenme kapasitesini büyük ölçüde sürdürür. Araştırmalar düzenli zihinsel egzersizlerin hafif bilişsel gerilemede hafıza ve dikkati güçlendirdiğini, bilişsel egzersiz yapanlarda hipokampus hacminin daha iyi korunduğunu gösteriyor. Rutini değiştirmek, ezber, hatıra anlatmak, bulmaca ve uygulamalar her eğitim düzeyine uygundur; haftada 3 gün 20–30 dakika başlangıç için yeterlidir.
Koku duyusu, burundan doğrudan hipokampus ve amigdala gibi hafıza ve duygu merkezlerine ulaşır; Alzheimer gibi hastalıklar da genellikle bu bölgelerde başlar. Bu nedenle özellikle 60 yaş üzerinde nedeni bulunamayan, yavaş ilerleyen ve unutkanlıkla birlikte görülen koku kaybı erken bir işaret olabilir. Önce KBB hekimine, ardından nöroloji uzmanına başvurulması önerilir.
Birinci derece yakınlarda Alzheimer bulunması riski artırır, ancak hastalığın ortaya çıkacağı anlamına gelmez; risk yaşam tarzı ve çevresel etkenlerle de şekillenir. Nöroloji uzmanıyla yapılan kişisel risk analizi; aile öyküsü, mevcut hastalıklar, alışkanlıklar ve bilişsel testleri değerlendirir. Damar sağlığı, bilişsel rezerv, beslenme, hareket ve işitme-görme kontrollerini içeren bireysel bir plan riski azaltmaya yardımcı olabilir.