2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Eksozomlar, hücrelerin salgıladığı ve proteinler, lipidler, mikroRNA’lar taşıyabilen nano boyutlu keseciklerdir; hücre değildir ve kendi başına çoğalamaz. Deneysel çalışmalarda inflamasyonu düzenleme ve sinir hücrelerini destekleme potansiyelleri bildirilmiştir. Ancak insan çalışmaları sınırlıdır ve eksozomlar bugün için Alzheimer’ı veya diğer demansları durduran standart bir tedavi değildir.
Mezenkimal kök hücrelerin nörolojide beklenen etkisi yeni sinir hücresine dönüşmekten çok, salgıladıkları maddelerle inflamasyonu dengelemek ve yaşayan hücreleri desteklemektir. Alzheimer, Parkinson, inme, MS ve ALS’de araştırılıyorlar; ancak araştırmaların çoğu erken aşamadadır. Umut verici bir alan olsa da her hastalık ve hasta için etkinliği kanıtlanmış standart bir tedavi değildir.
Nörodejeneratif hastalıklarda biyolojik değişiklikler belirgin yakınmalardan yıllar önce başlayabilir. Beyni koruma penceresi, yeterli sinir hücresi ve bağlantının hâlâ bulunduğu dönemdir; bu dönemde geri döndürülebilir nedenleri saptamak, riskleri azaltmak ve tedaviyi zamanında başlatmak daha gerçekçidir. Erken davranmak hastalığı mutlaka durdurmaz, ancak daha fazla seçenek ve hareket alanı sunar.
Demans hastalarında düşmeler, kaybolmalar, yanlış ilaç kullanımı ve ev kazaları çoğu zaman basit düzenlemelerle önlenebilir. Kaygan halıları kaldırmak, banyoya tutunma barları eklemek, ilaçları haftalık kutularla yönetmek, aydınlatmayı artırmak ve kaybolmaya karşı önlem almak hem hastanın bağımsızlığını korur hem de bakım verenin yükünü azaltır. Amaç hastayı kısıtlamak değil, güvenle yaşamasını sağlamaktır.
Yağ dokusu inflamatuvar maddeler ve hormonlar salgılayarak migrende rol oynayan sinir yollarını daha duyarlı hâle getirebilir. Obezitesi olan kişilerde ataklar daha sık görülebilir ve kronik migrene dönüşme riski artabilir. Sağlıklı ve sürdürülebilir kilo kaybının migren günlerini ve ağrı kesici ihtiyacını azaltabileceğini gösteren çalışmalar vardır; hedef daha sağlıklı bir metabolizmadır.
Beyin sağlığını korumada tek bir mucize besin ya da vitamin yerine her gün tekrarlanan alışkanlıklar belirleyicidir. Düzenli hareket, kaliteli uyku, Akdeniz tipi beslenme, yeni şeyler öğrenmek, sosyal kalmak, tansiyon ve şekeri kontrol altında tutmak, stresi yönetmek ve işitme ile görmeyi ihmal etmemek beynin uzun vadeli sağlığını destekler.
Beyin sisi bir hastalık adı değil, zihinsel bulanıklığı tanımlayan bir ifadedir; kişi genellikle değişikliğin farkındadır. Stres, uykusuzluk, depresyon, migren, menopoz, B12 eksikliği ve tiroit hastalıkları gibi çoğu tedavi edilebilir nedenlerle ilişkilidir. Demans ise ilerleyici bir hastalıktır; uzun süren, kötüleşen ve günlük yaşamı etkileyen değişiklikler nörolojik değerlendirme gerektirir.
İlaç aşırı kullanım baş ağrısı, ağrı kesicilerin sık kullanımıyla beynin ağrı sisteminin değişmesi sonucu gelişen ve kısır döngüye dönüşen bir baş ağrısıdır; en çok migren hastalarında görülür. Çalışmalar bu hastalarda depresyon, anksiyete ve uyku sorunlarının da daha sık olduğunu gösteriyor. Çözüm daha fazla ilaç değil, uzman planlamasıyla doğru tanı, koruyucu tedavi ve bütüncül yönetimdir.
Epigenetik saatler, DNA metilasyonu gibi kimyasal işaretleri analiz ederek biyolojik yaşı tahmin etmeye çalışan matematiksel modellerdir. Kronolojik yaşla güçlü ilişki gösterseler ve bazı hastalık risklerini öngörebilseler de henüz tek başına tanı testi değildirler ve rutin taramaların yerine geçmezler. Epigenetik işaretlerin önemli bir kısmı yaşam tarzıyla değiştirilebilir.
Alzheimer’a yol açan biyolojik değişiklikler ilk belirtilerden 10–20 yıl önce başlamış olabilir. İlk ipuçları yalnızca unutkanlık değil; planlama güçlüğü, para hesabında hata, yön karıştırma ve davranış değişiklikleri de olabilir. Alzheimer’ı önleyen bir ilaç yoktur, ancak damar sağlığı, egzersiz, uyku ve sosyal yaşam riski azaltmaya yardımcı olabilir; ilerleyici değişiklikler erken değerlendirilmelidir.
Takvim yaşı ile beynin biyolojik yaşı aynı olmayabilir. Beynin biyolojik yaşı tek bir testle değil; nöropsikolojik testler, beyin MR’ı, kan değerleri, hareket hızı ve uyku kalitesinin hekim muayenesiyle birlikte yorumlanmasıyla anlaşılır. Bu yaşı etkileyen faktörlerin önemli bir kısmı, hareket, uyku, beslenme ve damar sağlığı gibi değiştirilebilir alışkanlıklardır.
Migrenin kronikleşmesi her zaman kaçınılmaz değildir. Atakların sıklaşması, ağrı kesicilerin fazla kullanılması, uyku bozukluğu, depresyon, obezite ve stres önemli risk faktörleridir. Ataklar sıklaşıyor ve günlük yaşam etkileniyorsa koruyucu tedavi nöroloji uzmanıyla konuşulmalı; düzenli uyku, egzersiz ve stres yönetimi de kronikleşme riskini azaltmaya katkı sağlayabilir.