2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Beyin yaşlanması tamamen durdurulamasa da yavaşlatılabilir; bunun güçlü yollarından biri beyni yaratıcı ve aktif tutmaktır. Sanat ve müzik; planlama, hafıza, duygu ve hareket bölgelerini aynı anda çalıştırır. Araştırmalar, düzenli yaratıcı sanat faaliyetinin yaşlılarda bilişsel gerilemeyi yavaşlatabildiğini, enstrüman çalanlarda demansın daha geç başlayabildiğini gösteriyor.
Beyindeki mikro-damarlar kalbe benzer ritmik bir nabızla beyin içinde itiş gücü oluşturur ve beta-amiloid gibi atıkların glifatik sistemle temizlenmesine yardımcı olur. Yaşlanma, hipertansiyon, obezite, uyku bozuklukları ve sigara bu nabzı zayıflatabilir; temizlik aksadığında demans riski artabilir. Düzenli egzersiz, derin uyku ve tansiyon kontrolü nabzı desteklemeye yardımcı olur.
Çalışma hafızası, kısa süreli bilgiyi tutup işlediğimiz, kapasitesi sınırlı bir zihinsel alandır; ortalama bir kişi aynı anda 4–7 bilgi parçasını yönetebilir. Sürekli bölünen dikkat, bilgi yükü, stres ve uykusuzluk bu kapasiteyi zorlar; sonuç unutkanlık ve odaklanma güçlüğü olabilir. Tek işe odaklanmak, düzenli molalar, not almak ve iyi uyku çalışma hafızasını destekler.
Yeni araştırmalar, beynin öğrenme sırasında bilgiyi modüllere ayırıp “plastik bloklar” gibi yeniden düzenlediğini gösteriyor. Nöronal esneklik sayesinde beyin ileri yaşlarda bile yeni bağlantılar kurabilir; bu durum inme sonrası toparlanma ve kronik ağrının yönetimi gibi alanlarda önem taşır. Her gün yeni bir şey öğrenmek, hareket, sosyal bağlar, kaliteli uyku ve stres yönetimi esnekliği destekler.
Migren, epilepsi, multipl skleroz, Parkinson, fonksiyonel nörolojik bozukluk ve kronik ağrı gibi hastalıklar çoğu zaman dışarıdan fark edilmez; MR ve kan testleri normal görünebilir. Görünmemeleri var olmadıkları anlamına gelmez. Küçümseyici sözler yerine ilgi göstermek, iş yerinde esnek düzenlemeler ve sağlık çalışanlarının farkındalığı görünmez engellerle yaşayanları destekler.
Sürekli evden çalışmak; yeni uyaranların azalması, sık dikkat bölünmeleri ve gün ışığı eksikliği nedeniyle motivasyonu, odaklanmayı ve uyku ritmini olumsuz etkileyebilir. Uyandıktan sonraki ilk 30 dakikada doğal ışık, Pomodoro gibi düzenli molalar, akşam ekran süresini azaltmak, yüz yüze sosyal temas ve iş saatleri dışında sınır koymak beyin sağlığını korumaya yardımcı olur.
Düzenli egzersiz, kaslardan salgılanan BDNF, IGF-1 ve VEGF gibi moleküller aracılığıyla sinir hücrelerini besler ve korur; hipokampusta yeni nöron oluşumunu, beyin kan akışını ve uyku kalitesini destekler. DSÖ haftada en az 150 dakika orta şiddette egzersiz öneriyor. Asıl önemli olan süreklilik; günde 20–30 dakikalık hareket kalıcı etki yaratabilir.
DSÖ’nün 2024 raporuna göre dünyada her yıl 3 milyardan fazla kişi nörolojik bir hastalıktan etkileniyor ve bu hastalıklar sakatlık nedenleri arasında ilk sıraya yerleşti. Tansiyon, şeker ve kolesterol kontrolü, her gün hareket, sigara ve alkolü bırakmak, kaliteli uyku, beyin dostu beslenme ve zihinsel aktivite beyni korur. Ani güçsüzlük veya konuşma bozukluğu gibi belirtilerde hızlı başvuru önemlidir.
Başağrısı için doktora giderken en değerli belge, ağrının zamanını, süresini, yerini, tetikleyicilerini ve kullanılan ilaçları içeren başağrısı günlüğüdür. Ağrı kesicilerin adı ve kullanım sıklığı, önceki tetkikler, eşlik eden hastalıklar, ailede başağrısı öyküsü ve önceden hazırlanmış bir soru listesi tanının doğruluğunu artırır ve gereksiz tetkikleri önler.
Migrenin bir ölçüm cihazı ya da rutin görüntüleme bulgusu olmadığı için hastalar sıkça küçümsenir; bu durum ağrının gizlenmesine ve tedavinin ertelenmesine yol açabilir. Migren günlüğü tutmak, “başım ağrıyor” yerine “migren atağım başladı” demek, duygusal etkileri anlatmak ve hekime atak sıklığını net cümlelerle aktarmak kişinin kendini doğru ifade etmesine yardımcı olur.
Migren görsel sistemi de etkilediği için ışık hassasiyeti, göz arkasında basınç, aura, göz sulanması ve odaklanma güçlüğü gibi belirtiler sık görülür; ışık hassasiyeti migrenlilerin %80’inden fazlasında vardır. Bu belirtiler genellikle kalıcı bir göz hastalığı anlamına gelmez. Ani görme kaybı, çift görme veya göz kapağı düşüklüğü varsa hem göz hem nöroloji değerlendirmesi gerekir.
Uzun süre oturmak ve başı öne eğik tutmak boyun damarları üzerinde baskı oluşturarak beyin kan akımını azaltabilir; bu durum gerilim tipi baş ağrısı, göz arkası ağrısı, baş dönmesi ve dikkat zayıflığına yol açabilir. Her 30 dakikada bir kalkmak, ekranı göz hizasına almak, 20-20-20 kuralı ve yeterli su bu tablonun geri döndürülmesine yardımcı olabilir.