2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Çocuklar ebeveynlerini ve çevrelerindeki yetişkinleri model alarak büyür; bu yüzden yaptıklarımız söylediklerimizden daha önemlidir. Epigenetik araştırmalar stres, beslenme ve ebeveyn tutumlarının çocukların gen ifadesini etkileyebileceğini gösteriyor. Ebeveynin olumlu tutumu, stres yönetimi, sağlıklı yaşam alışkanlıkları, empati ve açık iletişimi, çocukların duygusal sağlığını ve yaşam boyu alışkanlıklarını olumlu yönde şekillendirebilir.
Kişilik özelliklerinin %40-60’ı genetik faktörlerle belirlenir, ancak çevre ve yaşam deneyimleri de kişiliği önemli ölçüde etkiler. Modern bilim, beynin nöroplastisitesi sayesinde huyların yaşam boyu değişebileceğini gösteriyor; bilişsel davranışçı terapi bu konuda etkili olabilir. Alzheimer ve Parkinson gibi hastalıklar ise kişilikte istem dışı değişikliklere yol açabilir. Kendini tanımak, hedef koymak ve destek almak değişimi kolaylaştırır.
Stres hem baş ağrısına neden olabilir hem de var olan baş ağrısını kötüleştirebilir. Gerilim tipi baş ağrısı doğrudan stresle ilişkilidir ve kas gerginliği yoluyla ortaya çıkar. Migren ve küme baş ağrısında ise stres atağı tetikleyebilir veya şiddetini artırabilir. Düzenli egzersiz, meditasyon ve yoga, dengeli beslenme ve kaliteli uyku stresin baş ağrısı üzerindeki etkisini azaltabilir.
Beyin hücreleri sinaps adı verilen bağlantılarda nörotransmitter denen kimyasallar aracılığıyla haberleşir; bu süreci SNARE proteinleri ve astrosit adlı destek hücreleri düzenler. Sinaptik işlev bozukluğu, kronik beyin inflamasyonu ve Alzheimer’daki beta-amiloid ve tau birikimi bu iletişimi bozarak demansa yol açabilir. Zihinsel uyarım, fiziksel aktivite, sağlıklı beslenme ve sosyal bağlar sinaptik iletişimi korumaya yardımcı olur.
Gün içinde, tercihen öğleden sonra erken saatlerde yapılan 20-30 dakikalık kısa şekerlemeler, beyin hücrelerini destekleyen BDNF gibi nörotrofik faktörleri artırabilir, nöronal rezervi güçlendirebilir ve kortizolü düşürerek duygudurumu iyileştirebilir. Şekerlemenin 30 dakikayı geçmemesi ve geç saatlere kalmaması gece uykusunu bozmaması için önemlidir. Zihinsel aktivite, sosyal etkileşim ve sağlıklı beslenmeyle birlikte demans riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
Kan tahliliyle Alzheimer testi, kandaki tau (özellikle p-tau217) ve amiloid-beta proteinlerinin ölçülmesine dayanır. 2024’te sunulan 1213 hastalık bir çalışmada bir kan testi Alzheimer’ı yaklaşık %90 doğrulukla saptamıştır. Test henüz Türkiye’de ve Avrupa’da rutin kullanımda değildir, onay süreçleri sürmektedir. Uygulamaya girdiğinde 60 yaş üstü, aile öyküsü, bilişsel şikâyeti veya risk faktörü olanlar için önerilmektedir.
Beyin dayanıklılığı, beyin hücrelerinin hasara rağmen işlevini sürdürebilme yeteneğidir; bazı kişiler beyinlerinde Alzheimer’a ait değişiklikler olsa bile bilişsel işlevlerini koruyabilir. Bu dayanıklılığı genetik faktörler, sinaptik bağlantı yoğunluğu, astrositler ve yaşam tarzı belirler. Genler ve geçmiş yaşam olayları bir ölçüde kader olsa da düzenli egzersiz, zihinsel uyarım ve Akdeniz tipi beslenme dayanıklılığı artırarak Alzheimer riskini azaltabilir.
Araştırmalar kaygının demans riskini artırabileceğini gösteriyor; Hunter Community Study’de kronik kaygı riski 2,8 kat, yeni başlayan kaygı 3,2 kat artırmıştır. Kaygının beyinde amiloid ve tau proteinlerini artırarak Alzheimer’a katkıda bulunabileceği düşünülmektedir. Lancet Komisyonu da kaygının kontrol altına alınmasının riski azaltabileceğini belirtir. Egzersiz, sağlıklı beslenme, sosyal etkileşim, zihinsel uğraşlar ve gerektiğinde profesyonel yardım önerilir.
Lancet Komisyonu raporuna göre görme kaybı yaşayan kişilerde demans riski yaklaşık %30 daha yüksektir. Görme bozuklukları sosyal izolasyon ve depresyona yol açarak, beynin yeterli uyarı almasını engelleyerek bilişsel gerilemeye katkıda bulunabilir. Katarakt, glokom, sarı nokta hastalığı ve diyabetik retinopati yaşla artar. Düzenli göz muayenesi, sağlıklı beslenme, UV koruması, fiziksel aktivite ve sigarayı bırakmak hem gözü hem beyni korur.
Yüksek LDL kolesterol beyin damarlarında plak birikimine yol açarak beyin hücrelerinin oksijen ve besinden yoksun kalmasına neden olabilir; düşük HDL de koruyuculuğu azaltarak Alzheimer riskini artırabilir. ApoE gen varyantları, ileri yaş ve sağlıksız yaşam tarzı riski yükseltir. Statinler genellikle güvenlidir, bağımlılık yapmaz, ancak doktora danışmadan kesilmemelidir. Lifli beslenme, haftada 150 dakika egzersiz ve sigarayı bırakmak önerilir.
Lancet Komisyonu’nun güncel raporu, değiştirilebilir risk faktörleri ele alındığında Alzheimer ve demans riskinin %45 oranında azaltılabileceğini gösteriyor. Eğitim, fiziksel aktivite, sosyal bağlar, sağlıklı beslenme ve sigara-alkolden uzak durmanın yanında hava kirliliği, sosyal izolasyon ve hipertansiyon, obezite, diyabet gibi sağlık sorunları da öne çıkıyor. Çocukluktan yaşlılığa her dönemde farklı önlemler alınabilir.
Düzenli okuma alışkanlığı beyin için bir spor salonu gibidir; yeni sinir bağlantılarının oluşmasına, hafızanın ve dikkatin güçlenmesine ve stresin azalmasına yardımcı olur. Araştırmalar düzenli okuyanlarda bilişsel gerileme riskinin %30-50 daha düşük olduğunu gösteriyor. Kitap kulüpleri ise sosyal etkileşim, yeni bakış açıları ve bilişsel uyarım sağlayarak bu faydayı artırabilir.