2013’ten bu yana 617 yazı: migren ve baş ağrısı, demans, beyin sağlığı, ağrı ve tedaviler. Her yazının başında kısa bir yanıt ve öne çıkanlar yer alır.
Alzheimer, yaşam tarzı ve eşlik eden hastalıklardan etkilenen çok yönlü bir hastalıktır. Hareketsizlik, sigara, kontrolsüz tansiyon, diyabet ve kolesterol, obezite ve uzayan depresyon hastalıkla daha erken yaşta karşılaşmaya yol açabilir; eğitim ve aktif yaşam ise bu yaşı öteleyebilir. Yalnızca evde bulmaca çözmek yetmez, sosyalleşmek gerekir. Akdeniz, DASH ve MIND tipi beslenme riski azaltmayla ilişkilendirilmiştir.
Migren ataklarında klasik ağrı kesiciler atak başında, bulantı ilacıyla birlikte alınırsa daha etkilidir; bir saatte yanıt yoksa triptan önerilir. Ayda 10’dan fazla ağrı kesici veya 6’dan fazla triptan, ilaca bağlı baş ağrısına yol açabilir. Sık ataklarda önleyici ilaçlar, sinir blokajları, protokolüne uygun botulinum toksini ve CGRP antikorları kullanılabilir. Ancak bu tedavilerin çoğu sosyal güvence kapsamı dışındadır.
Bu kişisel yazıda, tıp öğrenciliği yıllarındaki beyin cerrahı olma hayalinden, bir hocanın panosundaki babanın olmadığı çocuk resmi nedeniyle nörolojiye yönelişe uzanan bir yolculuk anlatılıyor. Sağlık çalışanlarının hastane ile ev arasında verdiği denge mücadelesine ve bu mücadelenin bedeline dikkat çekiliyor. 1 Mayıs vesilesiyle, aksaklıklarda kolayca suçlanan sağlık çalışanlarının emeğine saygı çağrısı yapılıyor.
Periferik sinir blokajları, baş ağrısıyla ilişkili sinirlerin çevresine lokal anestezik veya steroid enjekte edilmesidir; tetik nokta uygulamaları ise boyun, omuz ve kafa derisindeki ağrı tetikleyici kas noktalarına yapılır. Migren, gerilim tipi ve küme baş ağrısında, ilaç ve yaşam düzenlemesinin yetersiz kaldığı durumlarda fayda sağlayabilir. Hamileler, emzirenler, çocuklar ve yaşlılarda bazen tek seçenek olabilir; deneyimli bir uzman tarafından planlanmalıdır.
Kognoskopi, dikkat, bellek, dil ve görsel-mekânsal beceriler gibi bilişsel işlevleri geniş kapsamda değerlendiren nöropsikolojik bir test bataryasıdır. Yapay zekâ destekli analizlerle elde edilen veriler uzman psikolog ve nörolog tarafından yorumlanır; muayene ve laboratuvar testleriyle birlikte değerlendirilerek demans gibi sorunların erken fark edilmesine yol gösterir. Unutkanlık, dikkat veya dil sorunu yaşayanlar ve nörolojik hastalık öyküsü olanlar için önerilir.
Yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol, obezite, sigara ve aşırı alkol damar sertliğine yol açarak beyne giden kan akışını azaltabilir ve beyin hücrelerinin zarar görmesine neden olabilir. Araştırmalar özellikle orta yaştaki damar risk faktörlerinin ileride Alzheimer riskini artırdığını ve hastalığın ilerlemesine katkıda bulunduğunu gösteriyor. İyi haber şu ki bu riskler değiştirilebilir: sağlıklı beslenme, haftada 150 dakika egzersiz ve düzenli kontroller önemlidir.
Masum unutkanlık, yaşla gelen ve günlük yaşamı önemli ölçüde etkilemeyen hafif hafıza ve dikkat değişiklikleridir. Demans ise ilerleyici ve belirgin bir bilişsel kayıptır: kişi az önceki telefon konuşmasını unutup eski anıları hatırlayabilir, sık “şey” diyerek kelime bulmakta zorlanabilir, tanıdık yolda kaybolabilir, karar vermekte güçlük çekip kaygılı ve tahammülsüz olabilir. Bu belirtiler fark edildiğinde erken değerlendirme önemlidir.
Alzheimer’ı belirtiler ortaya çıkmadan önce, beyin süreçleri orta yaşta başlarken fark etmek erken müdahale için önemlidir. Bireyselleştirilmiş risk analizi; hekimin risk değerlendirmesi, kognoskopi ile bilişsel test, nörolojik muayene, kan tahlilleri, gerekirse genetik test, beyin görüntüleme ve EEG-PET gibi ek incelemeleri kapsar. 65 yaş üstü, aile öyküsü, hafıza şikâyeti, damar risk faktörü veya depresyonu olanlar taranabilir.
B12 vitamini, homosistein adlı amino asidin metiyonine dönüşmesi için gereklidir; eksikliğinde homosistein birikir. Yüksek homosistein beyin atrofisi, bilişsel bozukluk ve demans riskiyle ilişkilendirilmiş, sinir hücrelerine doğrudan toksik olabileceği gösterilmiştir. B9, B12 ve B6 takviyesi homosisteini düşürebilir. B12 eksikliğine kandaki B12 düzeyiyle karar verilse de takviyenin yeterli olup olmadığı homosistein ölçülerek değerlendirilir.
Ebeveynde demans olması, genetik faktörler nedeniyle Alzheimer riskini artırabilir; erken başlangıçlı Alzheimer’da kalıtımın payı çok yüksektir. APOE4 aleli iyi bilinen bir genetik risk faktörüdür ve ailede birden fazla etkilenen akraba varsa risk daha da artar. Bununla birlikte hava kirliliği, gürültü, yeşil alan, obezite, sigara ve beslenme gibi çevresel ve yaşam tarzı etkenleri de genlerin etkinliğini değiştirebilir.
Alzheimer’a yol açan biyolojik değişiklikler, unutkanlık günlük yaşamı aksatmadan yıllar önce beyinde başlar. Bu nedenle hekim görüşmesi, nöropsikolojik tarama, kan testleri, görüntüleme ve gerektiğinde genetik incelemeyi içeren bireyselleştirilmiş risk analizi ve kognitif tarama önem kazanmaktadır. Özellikle demansa ilerleme oranı yüksek bir geçiş durumu olan hafif bilişsel bozukluğun saptanması, uygun takip ve müdahale için kritik bir noktadır.
Uyku düzeninin bozulması, hareketsizlik, beslenme değişikliği ve stres migrenin başlıca tetikleyicileridir; evde kalınan dönemlerde bu riskler artar. Atakları önlemek için biyolojik saati korumak, evde egzersiz, bol su, düzenli beslenme, ekran ve haber takibini sınırlamak önerilir. Atak hissedildiğinde hekimin önerdiği ilaçlar erken alınmalı, loş ve sakin bir ortamda dinlenilmeli, soğuk uygulama denenebilir ve ağrı günlüğü tutulmalıdır.