Önce Kelimeler Kayboluyorsa: Primer Progresif Afazi Nedir?

Prof. Dr. Aynur Özge

Hepimizin zaman zaman yaşadığı bir durumdur: Söylemek istediğimiz kelime dilimizin ucundadır ama bir türlü aklımıza gelmez. Bir süre sonra hatırlar, konuşmamıza devam ederiz.

Peki, bu güçlük giderek sıklaşıyorsa?

Kişi anlatmak istediğini biliyor ama cümlesini tamamlamakta zorlanıyorsa? Eskiden kolayca kullandığı kelimelerin anlamını sormaya başlamışsa? Konuşması aylar içinde belirgin biçimde değişiyorsa?

Bazı nörodejeneratif hastalıklarda ilk dikkat çeken değişiklik, unutkanlıktan önce dil becerilerinde ortaya çıkabilir. Bu tablolardan birine primer progresif afazi, kısaca PPA diyoruz.

Afazi, yalnızca konuşmanın yavaşlaması değildir

Afazi, dili kullanma veya anlama becerilerindeki bozulmayı ifade eder. Konuşmayı etkileyebildiği gibi, okuma, yazma ve söylenenleri anlamada da güçlük yaratabilir.

“Primer progresif” ifadesi ise dil sorununun başlangıçta ön planda olduğunu ve zaman içinde ilerlediğini belirtir.

Kişi ilk dönemlerde günlük yaşamının pek çok alanını sürdürebilir. Yaşadıklarını hatırlayabilir, yakınlarını tanıyabilir ve hobilerine devam edebilir. Buna rağmen kelimeleri bulmak, cümle kurmak veya konuşulanları anlamak giderek zorlaşabilir.

Her kelime unutma PPA anlamına mı gelir?

Hayır.

Yorgunluk, uykusuzluk, stres ve dikkatin bölünmesi de kelime bulmayı zorlaştırabilir. Tek bir kelimeyi hatırlayamamakla nörodejeneratif hastalık arasında doğrudan bir bağlantı kuramayız.

Bizi değerlendirmeye yönlendiren; kişinin önceki durumuna göre değişim göstermesi, güçlüğün giderek artması ve iletişimi etkilemesidir.

Örneğin, eskiden rahatça telefonla işlerini halleden bir kişinin konuşmalardan kaçınmaya başlaması veya aile üyelerinin son aylarda belirgin bir değişiklik fark etmesi önemlidir. PPA belirtileri başlangıçta stres veya kaygıya bağlanabildiği için, seyrinin dikkatle izlenmesi gerekir.

Kelimeler herkes için aynı şekilde mi zorlaşır?

Hayır. PPA’nın farklı dil örüntüleri vardır. Üç temel biçimden söz ederiz:

Kelimeyi bulmak ve cümleyi tekrarlamak zorlaşabilir.
“Logopenik” adı verilen varyantta konuşma, kelime arama duraklamalarıyla bölünebilir. Özellikle uzun cümleleri doğru biçimde tekrarlamak zorlaşabilir.

Konuşmak çabalı, cümle kurmak ise zorlaşabilir.
Akıcı olmayan, tıbbi adıyla “agramatik” varyantta kişi yavaş ve zorlanarak konuşabilir; cümlenin dilbilgisel yapısı bozulabilir. Konuşma hareketlerini planlamada güçlük de eşlik edebilir.

Kelimenin anlamı kaybolabilir.
“Semantik” adı verilen varyantta ise kişi akıcı konuşsa bile bazı kelimeleri anlamakta ve nesneleri adlandırmakta zorlanabilir. Sorun, yalnızca kelimeyi o anda hatırlayamamaktan daha kapsamlıdır.

Bu örüntüler her kişide tüm özellikleriyle görülmeyebilir; birbirine karışan veya sınıflandırılması güç tablolar da olabilir.

PPA, Alzheimer hastalığı mı demektir?

Her zaman değil.

PPA, belirtilerin nasıl ortaya çıktığını tanımlar. Altta yatan biyolojik neden farklı olabilir.

Logopenik biçim daha sık Alzheimer hastalığıyla; diğer biçimler ise daha sık frontotemporal dejenerasyonla ilişkili protein değişiklikleriyle ilişkilidir. Ancak bunlar olasılıklardır. Dil örüntüsü ile hastalığın biyolojik nedeni arasında bire bir eşleşme yoktur.

Bu ayrım, değerlendirme ve tedavi planı açısından önem taşır.

Tanı nasıl konur?

Tanı, yalnızca birkaç kelimelik bir soruyla ya da tek bir test sonucuyla konmaz.

Yakınmaların başlangıcı ve seyri dinlenir; nörolojik muayene yapılır. Dil ve konuşma değerlendirmesinde adlandırma, anlama, tekrarlama, okuma ve yazma gibi beceriler incelenir. Diğer bilişsel işlevler de değerlendirilir.

Beyin MR’ı ve gerektiğinde ek incelemelerle farklı nedenler araştırılır. Altta yatan hastalığı aydınlatmak için seçilmiş kişilerde biyobelirteç incelemeleri kullanılabilir. Her hastanın aynı testlerin tamamına ihtiyacı yoktur.

Tedavide neler yapılabilir?

PPA’nın tüm biçimlerinde dil becerilerini durduran veya kaybolan becerileri tamamen geri getiren tek bir tedavi yoktur. İlaç yaklaşımı, altta yatan hastalığa ve kişinin klinik durumuna göre değerlendirilir.

Bunun yanında dil ve konuşma terapisi önemli bir destek alanıdır. Amaç, kişinin korunmuş becerilerini kullanmasını, günlük iletişimini sürdürmesini ve alternatif iletişim yolları geliştirmesini sağlamaktır.

Kişiye özel kelime çalışmaları, yazılı ipuçları, fotoğraflar ve iletişim araçları kullanılabilir. Ailenin iletişim biçimini uyarlaması da bu sürecin parçasıdır. Destek aramak için konuşmanın çok ileri derecede bozulmasını beklememek gerekir.

Aile içinde konuşmayı nasıl kolaylaştırabiliriz?

Günlük iletişimde şu yaklaşımlar denenebilir:

• Konuşmak için yeterli zaman tanıyın.
• Televizyon gibi arka plan seslerini azaltın.
• Bir seferde tek konuya odaklanın.
• Gerektiğinde işaret, fotoğraf veya kısa yazılı seçeneklerden yararlanın.
• Yardım etmeden önce, “Kelimeyi bulmana yardımcı olmamı ister misin?” diye sorun.

Her cümlesini hemen tamamlamak veya her hatasını düzeltmek, kişinin konuşmaya katılmasını zorlaştırabilir. Onun için hangi desteğin yararlı olduğunu birlikte keşfetmeye çalışın.

Sözcükleri bulmakta zorlanması, söyleyecek sözü olmadığı anlamına gelmez.

Ani başlayan konuşma bozukluğunda beklemeyin

PPA genellikle yavaş gelişir.

Bir kişinin aniden konuşamaması, kelimeleri çıkaramaması veya söyleneni anlayamaması ise inme belirtisi olabilir. Yüzde kayma veya kolda güçsüzlük eşlik etmese de acil değerlendirme gerekir. Böyle bir durumda 112’yi arayın.

Sevgili okurlar,

Dilimiz, düşüncelerimizi başkalarıyla paylaşmamızın en güçlü yollarından biridir. Bu yol zorlaştığında kişi yalnızlaşabilir; çevresi de ona nasıl ulaşacağını bilemeyebilir.

Doğru değerlendirme ve kişiye uygun iletişim desteği, bu bağı sürdürmemize yardımcı olur.

Bazen en değerli yardım, doğru kelimeyi onun yerine söylemekten önce, söyleyebilmesi için ona zaman vermektir.