Göz Muayenesi Normal, Ama Okumak ve Eşyaları Bulmak Zor: Sorun Beyinde Olabilir mi?

Prof. Dr. Aynur Özge

Şöyle bir durumu düşünün:

Kitabı elinize alıyorsunuz. Harfleri seçebiliyorsunuz ama satırları takip etmek giderek zorlaşıyor. Mutfak tezgâhındaki bardağı arıyorsunuz; biri gösterince hemen önünüzde olduğunu fark ediyorsunuz. Merdivenden inerken basamakların yerini kestirmekte zorlanıyorsunuz.

Göz doktoruna başvuruyorsunuz. Yapılan muayene, yaşadığınız güçlüğü açıklayacak bir sorun göstermiyor.

Peki, bundan sonra ne olmalı?

Görme yakınmasını anlamak için bazen gözün yanında, beynin görsel bilgiyi nasıl işlediğine de bakmamız gerekir.

Gözümüz görüyor, beynimiz anlamlandırıyor

Görmek, yalnızca bir nesnenin görüntüsünün gözümüze ulaşması değildir.

Beynimiz o nesnenin ne olduğunu, nerede bulunduğunu, diğer nesnelerden nasıl ayrıldığını ve ona nasıl uzanacağımızı da değerlendirir.

Bu nedenle bir kişi görme tablosundaki bazı harfleri okuyabilirken, kalabalık bir sayfadaki yazıyı takip etmekte zorlanabilir. Tek başına duran bir nesneyi fark ederken, aynı nesneyi eşyalarla dolu bir masada bulamayabilir.

Böyle durumlarda güçlük, yalnızca görüntünün netliğiyle açıklanamayabilir.

Posterior kortikal atrofi nedir?

Beynin arka bölgelerindeki görsel ve mekânsal bilgiyi işleyen ağların giderek etkilendiği nadir tablolardan birine posterior kortikal atrofi, kısaca PCA, diyoruz.

Bu tabloda ilk dikkat çeken sorun, belirgin unutkanlık yerine okuma, nesneleri bulma veya çevrede yönünü belirleme güçlüğü olabilir.

Kişi yaşadıklarını anlatabilir, günlük konuşmalarını sürdürebilir ve yakın geçmişteki bazı olayları iyi hatırlayabilir. Buna rağmen görmeye dayalı işler eskisinden çok daha zor hale gelmiştir.

Günlük yaşamda nasıl fark edilebilir?

Herkeste aynı belirtiler görülmez. Ancak şu değişiklikler değerlendirme gerektirebilir:

• Okurken satırı kaybetmek, kelimeleri veya satırları atlamak.
• Kalabalık bir rafta ya da masada aranan eşyayı bulmakta zorlanmak.
• Mesafeleri ve basamakları kestirmekte güçlük çekmek.
• Bir nesneye uzanırken elini doğru yere yönlendirememek.
• Giyinirken kıyafetin yönünü veya kol açıklığını bulmakta zorlanmak.
• Daha önce kolayca yapılan görsel işleri giderek daha yavaş ve hatalı yapmak.

Burada önemli olan tek bir hata değildir. Daha önce olmayan, tekrarlayan ve zamanla günlük yaşamı etkileyen bir değişimdir.

“Eşyayı bulamamak” her zaman unutmak değildir

Anahtarını nereye koyduğunu unutmakla, önünde duran anahtarı diğer eşyaların arasından seçememek farklı güçlüklerdir.

İlkinde bellekle ilgili bir sorun ön planda olabilir. İkincisinde ise görsel arama, nesneleri ayırt etme veya mekânsal değerlendirme etkilenmiş olabilir.

Muayenede yalnızca “Eşyalarını kaybediyor” demek yerine, olayın nasıl yaşandığını anlatmak bu nedenle çok değerlidir:

“Nereye koyduğunu mu hatırlamıyor, yoksa baktığı yerdeki eşyayı mı fark edemiyor?”

Bu ayrım tek başına tanı koydurmaz; değerlendirmeye yön verir.

Bu durum Alzheimer anlamına mı gelir?

Posterior kortikal atrofinin altında en sık Alzheimer hastalığına ait biyolojik değişiklikler görülür. Ancak her PCA tablosunun nedeni aynı değildir.

Dolayısıyla PCA, hastalığın nasıl ortaya çıktığını anlatan bir klinik tablodur; altta yatan nedeni ayrıca değerlendirmek gerekir. Alzheimer hastalığı her zaman unutkanlıkla başlamaz. Bazı kişilerde görsel işlevlerdeki değişim daha önce dikkat çekebilir.

Göz muayenesi normalse hemen endişelenmeli miyiz?

Hayır.

Okuma güçlüğü veya eşya ararken zorlanma, tek başına nörodejeneratif hastalık göstergesi değildir. Gözle ilgili sorunlar, dikkat, yorgunluk ve diğer sağlık durumları da değerlendirilmelidir.

Özellikle yakınmalar devam ediyor, ilerliyor ve göz muayenesindeki bulgularla açıklanamıyorsa, nörolojik değerlendirme uygun olabilir. Gerektiğinde göz hastalıkları, nöroloji ve nöro-oftalmoloji uzmanları birlikte çalışır.

PCA değerlendirmesinde de kapsamlı göz muayenesi önemini korur. “Sorun beyinde olabilir” demek, gözün değerlendirilmesini gereksiz kılmaz.

Tanı için hangi değerlendirmeler yapılır?

Önce yakınmaların ne zaman başladığını, nasıl ilerlediğini ve hangi işleri etkilediğini anlamaya çalışırız.

Ardından nörolojik muayene ve ihtiyaca göre nöropsikolojik testlerle; nesne tanıma, görsel arama, mekân algısı, okuma ve diğer bilişsel işlevler değerlendirilir. Beyin MR’ı ve seçilmiş durumlarda ek incelemeler planlanabilir.

Yalnızca bellek sorularına dayanan kısa bir değerlendirme, kişinin asıl güçlüğünü yeterince yansıtmayabilir. Testlerin, yaşanan soruna uygun seçilmesi önemlidir.

Günlük yaşamı kolaylaştırmak mümkün mü?

Tanısal süreç devam ederken bile bazı düzenlemeler yardımcı olabilir:

• Sık kullanılan eşyaları sabit yerlerde tutmak.
• Tezgâh ve masalardaki gereksiz kalabalığı azaltmak.
• Nesnelerin zeminle renk farkını belirginleştirmek.
• Aydınlatmayı, gölge ve parlamayı azaltacak şekilde ayarlamak.
• Okurken satır kılavuzu veya sesli içerikleri denemek.

Bunların etkisi kişiden kişiye değişir. Yazıyı büyütmek de herkes için tek başına bir çözüm değildir; satır aralığı, sayfanın kalabalıklığı ve ekranda aynı anda görülen metin miktarı da önemli olabilir. Uygun destekler kişinin yaşadığı güçlüğe göre seçilmelidir.

Ani başlayan belirtilerde beklemeyin

Burada sözünü ettiğimiz PCA, genellikle zaman içinde ilerleyen bir tablodur.

Aniden gelişen görme kaybı, yeni çift görme veya görsel belirtilere eşlik eden konuşma bozukluğu, güçsüzlük ya da belirgin dengesizlik acil değerlendirme gerektirir. Bu belirtileri rutin kontrolü bekleyerek izlemeyin.

Sevgili okurlar,

“Gözünde bir şey yok” denmesi, kişinin yaşadığı güçlüğün gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Yakınınızdaki bir nesneyi bulamadığında hemen “Önünde duruyor, nasıl görmüyorsun?” demek yerine, neyin zorlaştığını anlamaya çalışın.

Bazen doğru soruyu sormak, “Ne kadar net görüyorsunuz?” sorusunun yanına şunu eklemekle başlar: “Gördüklerinizi günlük yaşamda nasıl kullanabiliyorsunuz?”