Prof. Dr. Aynur Özge

Demans ve Alzheimer

Alzheimer’a Benzeyen Ama Aynı Olmayan Bir Hastalık: LATE Nedir?

YazanYayımlanmaSon güncellemeOkuma3 dk

Öne çıkanlar

  1. LATE, TDP-43 proteinindeki anormal değişikliklerle ilişkilidir; 2019 uzlaşı raporuyla ortak bir çerçevede tanımlanmıştır.
  2. Özellikle 80 yaş üzerinde önem kazanır ve belirtileri Alzheimer'dan günlük gözlemle ayırt etmek zordur.
  3. LATE ve Alzheimer aynı kişide bulunabilir; birliktelik daha hızlı kötüleşmeyle ilişkili olabilir.
  4. Amiloidi hedefleyen Alzheimer tedavileri TDP-43 değişikliklerini hedeflemez; tedavi kararında altta yatan biyoloji önemlidir.

İleri yaşta bir yakınınızın aynı soruları tekrarladığını, yeni konuşmaları hatırlamakta zorlandığını ve giderek daha fazla desteğe ihtiyaç duyduğunu düşünün.

Çoğumuzun aklına ilk gelen hastalık Alzheimer olur.

Ancak Alzheimer’a benzeyen her bellek bozukluğunun altında aynı biyolojik süreç bulunmaz. Özellikle ileri yaşlarda, benzer belirtilere yol açabilen farklı hastalıklar ve bunların birliktelikleri söz konusu olabilir.

Son yıllarda daha çok konuşmaya başladığımız LATE, bu tablolardan biridir.

LATE ne demek?

LATE, İngilizce “Limbic-predominant Age-related TDP-43 Encephalopathy” ifadesinin kısaltmasıdır.

Bu uzun adı sadeleştirirsek; ileri yaşla ilişkili, özellikle beynin bellek ve duygularla bağlantılı limbik bölgelerini etkileyen, TDP-43 adlı proteindeki anormal değişikliklerle ilişkili bir hastalık sürecinden söz ediyoruz.

Uluslararası bir çalışma grubu, 2019’da yayımladığı uzlaşı raporuyla bu tabloyu ortak bir çerçevede tanımlamıştır. Hastalık o yıl ortaya çıkmadı; daha önce farklı başlıklar altında gözlenen değişiklikler daha belirgin bir şekilde adlandırıldı.

TDP-43 zararlı bir protein mi?

Normalde hayır. Hücrelerimizde görevleri bulunan bir proteindir.

Sorun, proteinin hücre içindeki normal yerleşim ve işlevinin bozulması, anormal birikimler oluşturmasıyla ilişkilidir.

TDP-43 değişiklikleri başka nörolojik hastalıklarda da görülebilir. Ancak aynı proteinin rol oynaması, bu hastalıkların birbirinin aynısı olduğu anlamına gelmez. Etkilenen bölgeler ve ortaya çıkan klinik tablo farklıdır.

En çok kimlerde düşünülür?

LATE özellikle çok ileri yaşlarda, sıklıkla 80 yaşın üzerindeki kişilerde önem kazanır.

Fakat yaş tek başına tanı koydurmaz. “85 yaşında ve unutkan, öyleyse LATE” diyemeyiz. Benzer yakınmalara Alzheimer hastalığı, damar hastalıkları ve diğer durumlar da yol açabilir.

Alzheimer’a neden benzer?

Çünkü bellekle ilişkili beyin bölgeleri etkilenebilir. Kişi yeni bilgileri öğrenmekte ve yakın zamanda yaşananları hatırlamakta zorlanabilir.

Aile şu değişiklikleri fark edebilir:

  • Aynı soruların tekrarlanması.
  • Yeni konuşmaların unutulması.
  • Randevuların ve günlük planların karışması.
  • Günlük işleri sürdürmek için daha fazla hatırlatmaya ihtiyaç duyulması.

Bu belirtiler Alzheimer’da da görülebildiği için, yalnızca günlük gözlemlerle ayırt etmek zordur.

Peki, ne zaman LATE olasılığı gündeme gelir?

İleri yaşta başlayan, bellek güçlüğünün ön planda olduğu bir tabloda; beyin görüntülemesi ve Alzheimer biyobelirteçleri birlikte değerlendirilirken bu olasılık düşünülebilir.

2025’te yayımlanan öneriler, yaşam sırasında “olası” veya “kuvvetle olası” LATE değerlendirmesi için bir klinik çerçeve sundu. İlerleyici bellek kaybı, belirgin hipokampus küçülmesi ve amiloid biyobelirteçlerinin durumu bu çerçevenin parçalarıdır.

Ancak hipokampusun küçük olması veya amiloid testinin negatif çıkması, tek başına LATE tanısı değildir. Önerilen ölçütlerin farklı topluluklarda doğrulanması da sürmektedir.

Kesin tanı neden zor?

LATE’ye özgü TDP-43 değişikliklerini güvenilir biçimde gösteren, rutin kullanıma yerleşmiş bir kan testi veya görüntüleme yöntemi henüz bulunmuyor.

Kesin patolojik doğrulama, ölüm sonrası beyin dokusunun incelenmesine dayanır. Yaşam sırasında ise klinik bilgilerden hareketle belirli bir olasılık düzeyinde değerlendirme yapabiliyoruz.

Bu belirsizlik, değerlendirmeden vazgeçmek için bir neden değildir. Hangi açıklamanın daha olası olduğunu anlamak, bakım ve tedavi kararlarına yardımcı olabilir.

Alzheimer ile aynı kişide bulunabilir mi?

Evet. Bu çok önemli bir noktadır.

Başlıktaki “aynı olmayan” ifadesi, birbirlerini dışladıkları anlamına gelmez. İleri yaşta beyinde birden fazla hastalık süreci bulunabilir.

LATE ile Alzheimer değişikliklerinin birlikte bulunması, belirtilerin seyrini etkileyebilir. LATE’nin tek başına bulunduğu bazı kişilerde bellek kaybı daha yavaş ilerleyebilirken, birliktelik daha hızlı kötüleşmeyle ilişkili olabilir.

Yine de tek bir kişi için ilerleme hızını yalnızca hastalığa bakarak öngöremeyiz.

Tedavi açısından bu ayrım neden önemli?

Belirli bir proteini hedefleyen tedavinin, farklı bir biyolojik sürece aynı etkiyi göstermesini bekleyemeyiz.

Örneğin amiloidi hedefleyen Alzheimer tedavileri, TDP-43 değişikliklerini hedefleyen LATE tedavileri değildir. Bu nedenle uygun tedavi seçimi için belirtilerin yanı sıra altta yatan biyolojiyi de anlamaya çalışırız.

LATE’yi durdurduğu kanıtlanmış özel bir tedavi henüz yoktur. Ancak kişinin yakınmalarını değerlendirmek, eşlik eden hastalıkları yönetmek ve günlük yaşamını desteklemek mümkündür. Tanı olasılığı gündeme geldiğinde mevcut ilaçlar da kendi kendine bırakılmamalı; hekimle birlikte gözden geçirilmelidir.

Aileler ne yapabilir?

Muayeneye gelirken yalnızca “Unutkanlığı arttı” demek yerine, değişimin zamanını ve günlük yaşamdaki karşılığını anlatın.

İlaçlarını yönetebiliyor mu? Yemek hazırlarken zorlanıyor mu? Randevular için hatırlatma gerekiyor mu? Sorunlar yavaş mı ilerledi, yoksa ani bir değişiklik mi oldu?

Bu örnekler, test sonuçlarının kişinin gerçek yaşamıyla birlikte değerlendirilmesini sağlar. İleri yaşta ortaya çıkan güçlükleri “Bu yaşta normal” diyerek geçiştirmeyelim.

Sevgili okurlar,

LATE bize bellek kaybının tek bir hastalıktan ibaret olmadığını hatırlatıyor.

Birbirine benzeyen belirtilerin farklı nedenleri olabilir. Amacımız yalnızca hastalığa bir ad koymak değil; kişiyi daha doğru anlamak ve ihtiyaçlarına uygun bir destek planı oluşturmaktır.

Bu yazıda yanıtlanan sorular

LATE ne demek?

LATE, İngilizce “ Limbic-predominant Age-related TDP-43 Encephalopathy” ifadesinin kısaltmasıdır. Bu uzun adı sadeleştirirsek; ileri yaşla ilişkili, özellikle beynin bellek ve duygularla bağlantılı limbik bölgelerini etkileyen, TDP-43 adlı proteindeki anormal değişikliklerle ilişkili bir hastalık sürecinden söz ediyoruz.

Yazıdaki bölüme git ↓
TDP-43 zararlı bir protein mi?

Normalde hayır. Hücrelerimizde görevleri bulunan bir proteindir. Sorun, proteinin hücre içindeki normal yerleşim ve işlevinin bozulması, anormal birikimler oluşturmasıyla ilişkilidir. TDP-43 değişiklikleri başka nörolojik hastalıklarda da görülebilir. Ancak aynı proteinin rol oynaması, bu hastalıkların birbirinin aynısı olduğu anlamına gelmez. Etkilenen bölgeler ve ortaya çıkan klinik tablo farklıdır.

Yazıdaki bölüme git ↓
En çok kimlerde düşünülür?

LATE özellikle çok ileri yaşlarda, sıklıkla 80 yaşın üzerindeki kişilerde önem kazanır. Fakat yaş tek başına tanı koydurmaz. “85 yaşında ve unutkan, öyleyse LATE” diyemeyiz. Benzer yakınmalara Alzheimer hastalığı, damar hastalıkları ve diğer durumlar da yol açabilir.

Yazıdaki bölüme git ↓
Alzheimer’a neden benzer?

Çünkü bellekle ilişkili beyin bölgeleri etkilenebilir. Kişi yeni bilgileri öğrenmekte ve yakın zamanda yaşananları hatırlamakta zorlanabilir. Aile şu değişiklikleri fark edebilir: Aynı soruların tekrarlanması. Yeni konuşmaların unutulması.

Yazıdaki bölüme git ↓
Peki, ne zaman LATE olasılığı gündeme gelir?

İleri yaşta başlayan, bellek güçlüğünün ön planda olduğu bir tabloda; beyin görüntülemesi ve Alzheimer biyobelirteçleri birlikte değerlendirilirken bu olasılık düşünülebilir. 2025’te yayımlanan öneriler, yaşam sırasında “olası” veya “kuvvetle olası” LATE değerlendirmesi için bir klinik çerçeve sundu. İlerleyici bellek kaybı, belirgin hipokampus küçülmesi ve amiloid biyobelirteçlerinin durumu bu çerçevenin parçalarıdır.

Yazıdaki bölüme git ↓
Kesin tanı neden zor?

LATE’ye özgü TDP-43 değişikliklerini güvenilir biçimde gösteren, rutin kullanıma yerleşmiş bir kan testi veya görüntüleme yöntemi henüz bulunmuyor. Kesin patolojik doğrulama, ölüm sonrası beyin dokusunun incelenmesine dayanır. Yaşam sırasında ise klinik bilgilerden hareketle belirli bir olasılık düzeyinde değerlendirme yapabiliyoruz.

Yazıdaki bölüme git ↓
Alzheimer ile aynı kişide bulunabilir mi?

Evet. Bu çok önemli bir noktadır. Başlıktaki “aynı olmayan” ifadesi, birbirlerini dışladıkları anlamına gelmez. İleri yaşta beyinde birden fazla hastalık süreci bulunabilir. LATE ile Alzheimer değişikliklerinin birlikte bulunması, belirtilerin seyrini etkileyebilir. LATE’nin tek başına bulunduğu bazı kişilerde bellek kaybı daha yavaş ilerleyebilirken, birliktelik daha hızlı kötüleşmeyle ilişkili olabilir.

Yazıdaki bölüme git ↓
Tedavi açısından bu ayrım neden önemli?

Belirli bir proteini hedefleyen tedavinin, farklı bir biyolojik sürece aynı etkiyi göstermesini bekleyemeyiz. Örneğin amiloidi hedefleyen Alzheimer tedavileri, TDP-43 değişikliklerini hedefleyen LATE tedavileri değildir. Bu nedenle uygun tedavi seçimi için belirtilerin yanı sıra altta yatan biyolojiyi de anlamaya çalışırız.

Yazıdaki bölüme git ↓

Acil durum: Ani başlayan konuşma bozukluğu, yüzde kayma, tek taraflı güçsüzlük ya da hayatınızın en şiddetli baş ağrısında beklemeden 112’yi arayın. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz.

Prof. Dr. Aynur Özge

Prof. Dr. Aynur Özge

Nöroloji Uzmanı · Algoloji ve Klinik Nörofizyoloji Yan Dal Uzmanı. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi. Uluslararası Baş Ağrısı Derneği (IHS) yönetim kurulunda görev yaptı (2019–2025); çocuk ve ergen baş ağrıları, migren ve demans üzerine kitapları ve yüzlerce bilimsel yayını vardır.

Son güncelleme: 9 Kasım 2026. Yayın ilkelerimiz · Özgeçmiş

İlgili yazılar

Yazı · · 3 dk

Demans Nedir, Alzheimer’dan Farkı Ne? Her Unutkanlık Aynı Hastalık Değildir!

Demans; hafıza, dil, planlama ve günlük yaşam becerilerinde ilerleyici bozulmaya yol açan bir sendromun adıdır ve nedenini söylemez. Alzheimer demansın en sık nedenidir, ancak vasküler, Lewy cisimcikli ve frontotemporal demans gibi başka nedenler de vardır. Her unutkanlık demans değildir; B12 eksikliği, tiroit hastalıkları ve depresyon gibi tedavi edilebilir nedenler de hafızayı etkileyebilir.

Hasta rehberi · · 10 dk

Unutkanlık, Demans, Alzheimer

Demans, düşünme, hatırlama ve karar verme gibi bilişsel işlevlerin günlük yaşamı etkileyecek düzeyde bozulmasıdır; Alzheimer hastalığı ise demansın en sık nedenlerinden biridir. Normal yaşlılık unutkanlığı hafif kalır ve günlük yaşamı bozmaz. Alzheimer henüz tamamen tedavi edilemese de erken tanı, ilaç tedavileri, bilişsel destek, sağlıklı yaşam ve bakım verenlerin desteklenmesiyle ilerleyişi yavaşlatılabilir ve yaşam kalitesi korunabilir.

Yazı · · 3 dk

Beynim Küçülmüş Alzheimer mi Oldum?

Beyin küçülmesi (serebral atrofi), belirli düzeyde yaşlanmanın doğal bir parçasıdır ve tek başına Alzheimer anlamına gelmez. Genel küçülmeden çok belirli bölgelerdeki atrofi anlamlıdır: hipokampus küçülmesi Alzheimer’ın erken evrelerinde, frontotemporal atrofi frontotemporal demansta, bazal ganglion atrofisi Parkinson ve Huntington gibi hastalıklarda görülebilir. Düzenli nörolojik kontrol, sağlıklı yaşam ve zihinsel aktivite önerilir.