Demans ve Alzheimer
Demans Tanısından Sonra Araç Kullanmak: Anahtarları Ne Zaman Bırakmalı?
Öne çıkanlar
- Türkiye'de sürücü sağlığı yönetmeliğinde demans, sürücü belgesi verilemeyecek durumlar arasında yer alır; mevcut ehliyet sürüşe uygunluk göstermez.
- Bildiği yolda kaybolmak, işaretleri kaçırmak, kavşakta kararsızlık, sürtmeler ve pedalları karıştırmak ciddiye alınması gereken işaretlerdir.
- Yan koltukta biri olması, yalnızca gündüz ya da kısa mesafede kullanmak veya navigasyon sürüşü güvenli hâle getirmez.
- Sürüş bırakılırken alışveriş, kontrol ve sosyal etkinliklere ulaşım somut olarak planlanmalı, kişinin onuru korunmalıdır.
“Ben kırk yıldır araba kullanıyorum. Daha bir kazam bile olmadı!”
Bir yakınınızın bu cümleyi söylediğini düşünün. Siz son zamanlarda kavşaklarda kararsız kaldığınızı, bildiğiniz yollarda şaşırdığınızı veya aracınızın üzerinde yeni çizikler oluştuğunu fark ediyorsunuz.
O ise direksiyonu bırakmak istemiyor.
Çünkü otomobil birçok insan için yalnızca bir ulaşım aracı değildir. Bağımsızlık, alışkanlık ve kendi hayatını yönetebilme duygusudur.
Bu nedenle araç kullanmayı bırakma konusunu konuşurken hem güvenliği hem de kişinin yaşadığı kayıp duygusunu göz önünde bulundurmalıyız.
Türkiye’de demans tanısı için kural nedir?
Önce bu noktayı netleştirelim.
Türkiye’de sürücü sağlığına ilişkin yönetmeliğin 9. maddesinde, demans — yönetmelikteki ifadesiyle “bunama” — sürücü belgesi verilemeyecek durumlar arasında yer alır.
Dolayısıyla doğrulanmış demans tanısından sonra konuyu “Biraz daha kullansın, bakalım ne olacak” yaklaşımıyla ertelemek uygun değildir. Takip eden hekimle sürücülüğün sonlandırılması ve gerekli sağlık değerlendirmesi süreci görüşülmelidir. Mevcut ehliyetin bulunması, sağlık açısından sürüşe uygunluğun devam ettiğini göstermez.
Her unutkanlık demans değildir. Hafif bilişsel bozukluk ile demans aynı tanı değildir. Ancak bilişsel yakınmalar sürüşü etkiliyorsa, tanının netleşmesini beklerken güvenlik riski alınmamalıdır.
Araç kullanmak yalnızca yolu hatırlamak değildir
Direksiyon başında aynı anda pek çok beceri gerekir:
Trafiği izlemek, işaretleri anlamak, mesafeyi değerlendirmek, dikkati farklı noktalara yöneltmek ve beklenmedik bir durumda hızla karar vermek…
Kişi evde akıcı konuşabiliyor veya geçmiş olayları iyi hatırlayabiliyor olabilir. Bu, trafikte gereken tüm becerilerinin korunduğu anlamına gelmez.
Demansın şiddeti, yakınların gözlemleri, kaza ve trafik ihlali öyküsü gibi bilgiler sürüş riskinin değerlendirilmesinde önem taşır.
Hangi işaretleri ciddiye almalıyız?
Ailelerin fark edebileceği somut belirtiler şunlardır:
- Bildiği güzergâhta kaybolmak veya nereye gittiğini unutmak.
- Trafik işaretlerini ve trafik ışıklarını gözden kaçırmak.
- Kavşaklarda belirgin kararsızlık yaşamak.
- Şeridi korumakta zorlanmak.
- Kaldırıma, kapıya veya park hâlindeki araçlara sürtmek.
- Uygunsuz hızda gitmek.
- Gaz ve fren pedallarını karıştırmak.
- Kısa bir yolculuktan beklenenden çok daha geç dönmek.
Değerlendirme için ciddi bir kazanın gerçekleşmesini beklemeyin.
“Yanına biri otursa yeterli olmaz mı?”
Yan koltukta bir yakının bulunması, sürücünün yerine fren yapmasını veya ani bir tehlikeye zamanında müdahale etmesini sağlayamaz.
Benzer şekilde yalnızca gündüz, kısa mesafede veya bildiği yollarda kullanmak da sürüşün güvenli olduğunu kanıtlamaz. Tanıdık bir sokakta bile beklenmedik bir yaya, bisikletli veya yol çalışmasıyla karşılaşılabilir.
Navigasyon cihazı da muhakeme, dikkat ve tepki verme güçlüğünü ortadan kaldırmaz.
Tek bir hafıza testi karar vermek için yeterli mi?
Hayır.
Kısa bilişsel testler değerlendirmeye katkı sağlar. Ancak tek bir puan, kişinin trafikteki bütün performansını temsil etmez.
“Testi iyi çıktı, araç kullanabilir” veya “Bir soruyu bilemedi, kesinlikle kullanamaz” gibi sonuçlar yalnızca o bulguya dayanarak çıkarılmamalıdır. Klinik değerlendirme; günlük işlevler, yakınların gözlemleri ve diğer sağlık sorunlarıyla birlikte yapılır. Bu değerlendirme, yürürlükteki sürücü sağlığı kurallarından bağımsız değildir.
Konuşmaya nasıl başlayabiliriz?
“Artık hiçbir şeyi yapamıyorsun” demek, kişiyi savunmaya itebilir.
Bunun yerine somut ve sakin bir dil kullanabiliriz:
“Araba kullanmanın senin için ne kadar önemli olduğunu biliyorum. Son zamanlarda yolda yaşananlar bizi endişelendiriyor. Güvenliğini korurken gitmek istediğin yerlere ulaşmanı birlikte planlayalım.”
Konuyu aile içinde bir güç mücadelesine dönüştürmemeye çalışın. Mümkün olduğunca kişiyi konuşmaya dahil edin; hekimden kararın gerekçesini açıklamasını isteyin.
Anahtarları bırakmak, evde kalmak anlamına gelmemeli
En önemli adımlardan biri, sürüş sona ererken ulaşımın nasıl devam edeceğini planlamaktır.
Kişinin haftalık yaşamını düşünün: Alışverişe, kontrole, arkadaşlarına veya sevdiği etkinliklere nasıl gidecek?
Aile içinde ulaşım günleri paylaşılabilir. Güvenilir taksi seçenekleri veya varsa yerel destek hizmetleri araştırılabilir. Ancak kişinin tek başına yolculuğu güvenle tamamlayıp tamamlayamayacağı da değerlendirilmelidir.
Sadece “Araba kullanma” demek yerine, “Salı günü seni ben götüreceğim” gibi somut bir karşılık sunmak geçişi kolaylaştırabilir.
Kişi kabul etmiyorsa ne yapmalıyız?
Demansla yaşayan bazı kişiler, becerilerindeki değişimi yeterince fark edemeyebilir. Bu nedenle uzun tartışmalar her zaman sonuç vermez.
Riskli sürüş devam ediyorsa anahtar ve araca erişim, aile ve sağlık ekibiyle birlikte güvenli biçimde düzenlenmelidir. Çözüm ararken kişinin onurunu korumak önemlidir; ancak kişinin ve başkalarının güvenliği ertelenemez.
Yakınınız öfkelenebilir veya üzülebilir. Bu duygularını dinlemek, güvenli olmayan sürüşe yeniden izin vermek anlamına gelmez.
Sevgili okurlar,
Araç kullanmayı bırakmak, yılların alışkanlığından vazgeçmek demektir. Kolay olmayabilir.
Anahtarları bırakırken kişinin dünyayla bağını da kaybetmemesini sağlamalıyız. Güvenli ulaşımı birlikte planlamak, bağımsızlığın korunmasına verebileceğimiz en somut desteklerden biridir.
Bu yazıda yanıtlanan sorular
Türkiye’de demans tanısı için kural nedir?
Önce bu noktayı netleştirelim. Türkiye’de sürücü sağlığına ilişkin yönetmeliğin 9. maddesinde, demans — yönetmelikteki ifadesiyle “bunama” — sürücü belgesi verilemeyecek durumlar arasında yer alır. Dolayısıyla doğrulanmış demans tanısından sonra konuyu “Biraz daha kullansın, bakalım ne olacak” yaklaşımıyla ertelemek uygun değildir. Takip eden hekimle sürücülüğün sonlandırılması ve gerekli sağlık değerlendirmesi süreci görüşülmelidir. Mevcut ehliyetin bulunması, sağlık açısından sürüşe uygunluğun devam ettiğini göstermez.
Yazıdaki bölüme git ↓Hangi işaretleri ciddiye almalıyız?
Ailelerin fark edebileceği somut belirtiler şunlardır: Bildiği güzergâhta kaybolmak veya nereye gittiğini unutmak. Trafik işaretlerini ve trafik ışıklarını gözden kaçırmak. Kavşaklarda belirgin kararsızlık yaşamak. Şeridi korumakta zorlanmak.
Yazıdaki bölüme git ↓Tek bir hafıza testi karar vermek için yeterli mi?
Kısa bilişsel testler değerlendirmeye katkı sağlar. Ancak tek bir puan, kişinin trafikteki bütün performansını temsil etmez. “Testi iyi çıktı, araç kullanabilir” veya “Bir soruyu bilemedi, kesinlikle kullanamaz” gibi sonuçlar yalnızca o bulguya dayanarak çıkarılmamalıdır. Klinik değerlendirme; günlük işlevler, yakınların gözlemleri ve diğer sağlık sorunlarıyla birlikte yapılır. Bu değerlendirme, yürürlükteki sürücü sağlığı kurallarından bağımsız değildir.
Yazıdaki bölüme git ↓Konuşmaya nasıl başlayabiliriz?
“Artık hiçbir şeyi yapamıyorsun” demek, kişiyi savunmaya itebilir. Bunun yerine somut ve sakin bir dil kullanabiliriz: “Araba kullanmanın senin için ne kadar önemli olduğunu biliyorum. Son zamanlarda yolda yaşananlar bizi endişelendiriyor. Güvenliğini korurken gitmek istediğin yerlere ulaşmanı birlikte planlayalım.”
Yazıdaki bölüme git ↓Kişi kabul etmiyorsa ne yapmalıyız?
Demansla yaşayan bazı kişiler, becerilerindeki değişimi yeterince fark edemeyebilir. Bu nedenle uzun tartışmalar her zaman sonuç vermez. Riskli sürüş devam ediyorsa anahtar ve araca erişim, aile ve sağlık ekibiyle birlikte güvenli biçimde düzenlenmelidir. Çözüm ararken kişinin onurunu korumak önemlidir; ancak kişinin ve başkalarının güvenliği ertelenemez.
Yazıdaki bölüme git ↓Acil durum: Ani başlayan konuşma bozukluğu, yüzde kayma, tek taraflı güçsüzlük ya da hayatınızın en şiddetli baş ağrısında beklemeden 112’yi arayın. Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; muayenenin yerini tutmaz.

Prof. Dr. Aynur Özge
Nöroloji Uzmanı · Algoloji ve Klinik Nörofizyoloji Yan Dal Uzmanı. Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi. Uluslararası Baş Ağrısı Derneği (IHS) yönetim kurulunda görev yaptı (2019–2025); çocuk ve ergen baş ağrıları, migren ve demans üzerine kitapları ve yüzlerce bilimsel yayını vardır.
Son güncelleme: 9 Kasım 2026. Yayın ilkelerimiz · Özgeçmiş


