Antioksidan Yetmez: Alfa-Lipoik Asit Demansta Ne Vadediyor?

“Beyni oksidatif stresten koruyan güçlü bir antioksidan, Alzheimer hastalığını da yavaşlatabilir mi?”

Alfa-lipoik asit söz konusu olduğunda bu soru oldukça akla yatkın görünüyor. Çünkü yaşlanma ve nörodejeneratif hastalıklarda serbest radikallerin, enerji üretimindeki bozulmanın ve hücresel hasarın önemli rol oynadığını biliyoruz. Ancak biyolojik olarak mantıklı görünen her yaklaşımın hastalarda etkili olduğu söylenemez. Bilim, mekanizma kadar klinik kanıtı da gerektirir.

Alfa-lipoik asit nedir?

Alfa-lipoik asit, kısaca ALA, vücudumuzda doğal olarak sentezlenen ve hücresel enerji üretiminde görev alan bir bileşiktir. Mitokondrilerde gerçekleşen bazı metabolik reaksiyonlara yardımcı olur. Hem yağda hem de suda çözünebilen ortamlarda etkili olabilmesi nedeniyle diğer birçok antioksidandan ayrılır.

ALA’nın araştırılmasına yol açan başlıca özellikleri şunlardır:

• Serbest radikallerin etkisini sınırlandırabilmesi
• Oksitlenmiş C ve E vitaminlerinin yeniden kullanılmasına katkıda bulunması
• Hücre içindeki önemli antioksidanlardan glutatyon düzeyini desteklemesi
• Bazı metalleri bağlayabilmesi
• Mitokondri işlevleri ve enerji metabolizmasıyla ilişkili olması
• Kan-beyin bariyerini geçebilmesi

Bu özellikler, ALA’yı beyin yaşlanması ve nörodejenerasyon açısından ilgi çekici bir molekül hâline getiriyor.

Beyin neden oksidatif strese duyarlıdır?

Beyin, vücut ağırlığımızın küçük bir bölümünü oluşturmasına rağmen yüksek miktarda enerji ve oksijen tüketir. Sinir hücrelerinin zarlarında oksitlenmeye yatkın yağların bulunması ve beynin yoğun metabolik faaliyeti, onu oksidatif hasara karşı hassaslaştırır.

Normal koşullarda vücudun antioksidan savunma sistemleri serbest radikalleri kontrol altında tutar. Ancak yaşlanma, damar hastalıkları, kronik inflamasyon, metabolik bozukluklar ve mitokondri işlevindeki azalma bu dengeyi bozabilir.

Alzheimer hastalığında beta-amiloid birikimi, nöroinflamasyon, metal dengesindeki değişiklikler ve mitokondri bozuklukları oksidatif stresi artırabilir. Bu nedenle antioksidanlarla beyni koruma fikri bilimsel açıdan makul.

Fakat burada önemli bir ayrım vardır: Oksidatif stres, Alzheimer hastalığındaki karmaşık süreçlerden yalnızca biridir. Tek bir antioksidanın hastalığın tüm mekanizmalarını kontrol etmesi beklenmemelidir.

Cochrane incelemesi ne buldu?

Klugman ve arkadaşları tarafından hazırlanan Cochrane sistematik derlemesi, alfa-lipoik asidin demans tedavisindeki etkinliğini inceledi. Araştırmacılar, ALA’yı plaseboyla karşılaştıran çift kör ve randomize kontrollü çalışmaları değerlendirmeyi planladılar.

Ancak belirlenen bilimsel ölçütlere uygun hiçbir çalışma bulunamadı. Dolayısıyla meta-analiz yapılamadı ve ALA’nın bellek, günlük yaşam işlevleri, davranışsal belirtiler veya hastalığın ilerlemesi üzerindeki etkisi hakkında güvenilir bir sonuç çıkarılamadı.

Bazı hayvan çalışmalarında öğrenme, bellek ve mitokondri işlevleri üzerinde olumlu bulgular bildirilmişti. Alzheimer hastalarının izlendiği küçük ve kontrolsüz çalışmalarda da bilişsel kaybın daha yavaş seyrebileceğine dair sinyaller vardı. Fakat kontrol grubu bulunmayan ve az sayıda hastanın izlendiği çalışmalar, bir tedavinin etkili olduğunu kanıtlayamaz.

Üstelik söz konusu Cochrane incelemesinin literatür taraması en son 2008 yılında güncellenmiştir. Bu nedenle çalışma, güncel klinik rehber gibi değil; güçlü klinik kanıt ile umut verici biyolojik teori arasındaki farkı gösteren önemli bir kaynak olarak okunmalıdır.

“Kanıt yok” ne anlama gelir?

“Etkili olmadığı kanıtlandı” ile “etkili olduğunu gösterecek yeterli kanıt bulunmuyor” aynı ifadeler değildir.

Alfa-lipoik asit için ikinci durum geçerlidir. Mevcut veriler, ALA’nın demansı tedavi ettiğini, Alzheimer hastalığının ilerlemesini durdurduğunu veya kaybedilen bilişsel işlevleri geri kazandırdığını söylememize izin vermiyor.

Dolayısıyla ALA:

• Alzheimer hastalığı için onaylı tedavilerin yerine geçmez.
• Demansın ilerlemesini durdurduğu iddiasıyla sunulmamalıdır.
• Her unutkanlık yakınmasında otomatik olarak kullanılmamalıdır.
• “Doğal olduğu için tamamen güvenlidir” şeklinde değerlendirilmemelidir.

Takviye olarak kullanılabilir mi?

Alfa-lipoik asit bazı ülkelerde özellikle diyabetik nöropati gibi durumlarda kullanılmaktadır. Ancak demans veya nörolongevity amacıyla kullanılması planlanıyorsa kişinin tıbbi özellikleri mutlaka değerlendirilmelidir.

ALA kan şekerini düşürebileceği için diyabet ilaçları kullananlarda hipoglisemi riskini artırabilir. Mide bulantısı, reflü, baş ağrısı ve deri reaksiyonları görülebilir. Tiroid hastalığı, çoklu ilaç kullanımı, tiamin eksikliği veya yoğun alkol tüketimi olan kişilerde daha dikkatli olunmalıdır.

Takviyenin dozu, kullanım süresi ve gerçekten gerekli olup olmadığı kişiye göre belirlenmelidir.

Beyni tek bir antioksidan değil, bütüncül plan korur

Beyin sağlığında asıl hedef “en güçlü antioksidanı” bulmak değildir. Hipertansiyon, diyabet ve kolesterolün kontrolü; düzenli hareket, Akdeniz tipi beslenme, yeterli uyku, işitmenin korunması, bilişsel uyarım ve sosyal ilişkiler çok daha güçlü bir koruma zemini oluşturur.

Alfa-lipoik asit, biyolojik özellikleri nedeniyle araştırılmaya değer bir moleküldür. Ancak bugünkü mesajımız nettir: Laboratuvarda umut vaat etmek, klinikte demansı tedavi etmek anlamına gelmez. Uygun hastalarda antioksidan desteği düşünülebilir; fakat bunu kişiselleştirilmiş beyin sağlığı planının yerine değil, doğru gerekçe ve gerçekçi beklentilerle planın olası bir parçası olarak görmek gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla yazılmıştır. Alfa-lipoik asit demans tedavisi için önerilmemekte; takviye kullanımı öncesinde hekim değerlendirmesi gerekmektedir.

Kaynaklar:

1. Klugman A, Sauer J, Tabet N, Howard R. Alpha lipoic acid for dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2004;(1):CD004244. doi:10.1002/14651858.CD004244.pub2.
2. Hager K, Marahrens A, Kenklies M, Riederer P, Münch G. Alpha-lipoic acid as a new treatment option for Alzheimer-type dementia. Arch Gerontol Geriatr. 2001;32(3):275-282.
3. Hager K, Kenklies M, McAfoose J, Engel J, Münch G. Alpha-lipoic acid as a new treatment option for Alzheimer’s disease: a 48 months follow-up analysis. J Neural Transm Suppl. 2007;(72):189-193.